Bir ülkenin zenginleşmesiyle bütün toplumsal sorunlarının çözüleceğini düşünmek kolay. Ama o zenginliğin nasıl paylaşıldığı da insanların hayatında karşılık buluyor.

İnsanların davranışları üzerine sohbet ederken, bazen kafamızı kurcalayan o soru yine gelip kapımızı çalıyor: “Acaba insan doğası gereği bencil ve bozulmaya meyilli mi, yoksa dış koşullar mı bizi bu hâle getiriyor?”

Geçenlerde böyle bir sohbet sırasında Dr. Zeliha Bürtek’in Sosyal Çürüme kitabından ve söyleşilerinden bahsedildi.[1][2] Konu açılınca herkesin anlatacak bir şeyi vardı. Trafikte yaşanan bir tartışma, iş yerinde karşılaşılan haksızlık, dolandırılan bir tanıdık, sosyal medyada okunan acımasız yorumlar…

Birbirinden farklı görünen bu örneklerin ortak bir tarafı vardı: Birlikte yaşarken birbirimizi ne kadar gözettiğimiz ve artık neleri olağan karşılamaya başladığımız.

Kahvemizi tazeleyip bu kez biraz daha derine inelim; sokaktaki tavırlarımızdan, birbirimize bakışımızdan ve o görünmez toplumsal bağların nasıl yıprandığından söz edelim.

Sokaktaki Hâllerimiz: Neden Bu Kadar Gerginiz?

Sabah işe giderken trafikte çalınan o hırs dolu korna, market kasasında önündekine sabredemeyen insan, sosyal medyada tanımadığı birine saniyeler içinde yöneltilen zehirli öfke… Günlük hayatın içinde bunlarla karşılaşmak artık pek şaşırtmıyor. Peki, bu davranışlar durup dururken mi ortaya çıkıyor?

İçinde yaşadığımız ortamın bunda payı olduğunu düşünüyorum. Kendimizi güvende hissediyor muyuz? Yarın ne olacağını az çok kestirebiliyor muyuz? Emeğimizin karşılığını alabileceğimize, bir haksızlık yaşadığımızda dinleneceğimize inanıyor muyuz?

  • Geçim sıkıntısı ve belirsizlik uzadığında insanın sabrı zorlanabiliyor. Kendi derdine yetişmeye çalışırken karşısındakini dinlemeye daha az zaman ayırabiliyor.
  • Hakkını aradığında sonuç alamayacağını düşünen kişi, zamanla sesini yükseltmeyi veya bir tanıdık bulmayı daha etkili bir yol olarak görebiliyor.
  • Kaba davrananın işini daha çabuk hallettiği bir ortamda, nezaket bazılarına gereksiz bir yük gibi görünmeye başlayabiliyor.

Ama buradan “Zor durumda kalan herkes bencilleşir” sonucu çıkmıyor. Güçlüklerin içinde birbirine destek olan insanları da görüyoruz. Stresin sosyal davranışlar üzerindeki etkisini inceleyen araştırmalar da tek yönlü bir sonuç vermiyor; bazı koşullarda yardımlaşma artarken bazı koşullarda başkası için çaba gösterme azalabiliyor.[10][11] Dolayısıyla koşullar davranışlarımızı etkiliyor, fakat hepimizi aynı biçimde davranmaya mecbur bırakmıyor.

Beni düşündüren, gerginliğin ardından gelen kabulleniş: “Bu devirde böyle olacaksın.”

Gerçekten öyle mi olacağız? İşimizi görebilmek için biraz daha bağırmayı, kendimizi korumak için biraz daha duyarsızlaşmayı mı öğreneceğiz?

Yanlışın Kendisi Kadar, Ona Verdiğimiz Tepki

Sosyal çürüme dediğimizde yalnızca suçları veya büyük skandalları düşünmemek gerekiyor. Güvenin, adalet duygusunun, sorumluluğun ve başkasının hakkına gösterilen saygının aşınması, günlük hayatın küçük anlarında da kendini gösterebiliyor.

Birinin müşterisini aldatması yanlış. Bunun ardından “Adam işini biliyor” denmesi de üzerinde durmaya değer.

Bir çalışanın görevini ihmal etmesi sorun. İşini düzgün yapmaya çalışanın “Bu kadar uğraşıyorsun da ne oluyor?” diye küçümsenmesi, o sorunu başkalarına da taşıyor.

Dolandırılan kişiye hemen “Sen de inanmasaydın” dememiz, şiddet görenin önce ne yaptığını sorgulamamız, yardıma ihtiyacı olan birini görünce başımızı çevirmemiz… Bunların her biri farklı meseleler. Ama hepsinde dikkatimizi yanlış davranandan uzaklaştırıp zarar görene çevirebiliyoruz.

Burada insan ister istemez kendine de bakıyor. Ben ne zaman sustum? Hangi haksızlığı, bana dokunmadığı için önemsemedim? Kendi yakınım yaptığında, başkasında eleştirdiğim davranışa mazeret buldum mu?

Bu soruların cevabı pek rahat olmayabilir. Yine de yalnızca “İnsanlar bozuldu” diyerek konuşmaktan daha yararlı geliyor bana.

Dr. Zeliha Bürtek’in Söyledikleri Nereye Dokunuyor?

Bürtek’in, Gülşen İşeri’nin sorularıyla oluşan Sosyal Çürüme kitabı, yaşadığımız sorunların yalnızca ekonomik sıkıntılarla açıklanıp açıklanamayacağını sorguluyor.[1] ANKA söyleşisinde ise Bürtek, sorunun kaynağını yapısal görüyor; hakların tanınmasına, adaletin işleyişine ve güvenin yeniden kurulmasına dikkat çekiyor.[2]

Bu yaklaşımın önemli bir tarafı var. İnsanlara sürekli sabırlı, dürüst ve anlayışlı olmalarını söylerken, içinde yaşadıkları düzenin hangi davranışları ödüllendirdiğini de düşünmemiz gerekiyor.

Bir genç yıllarca okuyor, sınavlara hazırlanıyor. Özellikle kamuda işe girmek istediğinde, emeğinin yeterli olacağına güvenemiyor; mülakatta bilgisinin mi, ilişkilerinin mi belirleyici olacağını düşünüyor. Bu kaygı, yalnızca bir işe alım süreciyle sınırlı kalmayabiliyor. Kendi geleceğine bakışını da etkiliyor.

Ama mesele yalnızca işe alım değil. Tüketicinin aldatıldığı, çalışanın hakkının görmezden gelindiği, çocuğa, yaşlıya veya hayvana verilen zararın önemsenmediği her yerde benzer bir soru beliriyor: Zarar göreni koruyacak, yapılan yanlışı düzeltecek bir yol var mı?

İnsan bu soruya güvenle cevap veremediğinde, çevresine karşı daha kuşkulu davranmaya başlayabilir. Herkesin bir çıkar peşinde olduğunu düşünmek de bir süre sonra yakınlık kurmayı zorlaştırıyor.

Peki ya “Öteki Dünyanın” Davranışları?

Madalyonun diğer yüzüne, yani gelişmiş ülkelere baktığımızda tek bir manzarayla karşılaşmıyoruz. Amerika’yla Finlandiya, İngiltere’yle Almanya aynı koşullara sahip değil. Üstelik ekonomik gelişmişlik; şiddeti, ayrımcılığı, dolandırıcılığı veya duyarsızlığı kendiliğinden ortadan kaldırmıyor.

Amerikalı siyaset bilimci Robert Putnam, Bowling Alone adlı çalışmasında insanların ortak hayata katılımındaki ve toplumsal bağlardaki zayıflamayı ele alıyor. Dernekler, gönüllü kuruluşlar ve birlikte yapılan faaliyetler üzerinden, insanların birbirleriyle bağ kurduğu alanların önemini anlatıyor. Kitabın adındaki tek başına bowling oynama görüntüsü de bu değişimin bir ifadesi.[3]

Bizim hayatımıza dönünce de tanıdık sorular çıkıyor ortaya. Komşumuzla ne kadar konuşuyoruz? Bir arkadaşımızı yalnızca işimiz düştüğünde mi arıyoruz? Aynı apartmanda yaşadığımız yaşlı birinin günlerdir görünmediğini fark eder miyiz?

Hekim Vivek Murthy de Together — Birlikte kitabında insan ilişkilerinin ve yalnızlığın üzerinde duruyor.[4] ABD’de 2023’te yayımlanan resmî rapor, sosyal bağların sağlık, toplum güvenliği ve refah açısından önemini vurguluyor.[7] İngiltere’nin 2018’de yalnızlıkla mücadele için ulusal bir strateji hazırlaması da konunun kişisel bir sıkıntının ötesinde ele alındığını gösteriyor.[8]

Ancak yalnızlığı doğrudan “çürüme” diye adlandırmak istemem. Yalnızlık yaşayan insanın duyarsız veya bencil olduğunu söyleyemeyiz. Burada dikkat çekici olan, insanların ihtiyaç duyduklarında destek bulamaması ve birbirlerinin hayatından uzaklaşması.

Üstelik bu yalnızca Avrupa’nın veya Amerika’nın sorunu değil. Dünya Sağlık Örgütü yalnızlığı küresel bir mesele olarak ele alıyor.[9] Bizim aile bağlarımızın güçlü olması da her birimizin kendisini anlaşılmış ve desteklenmiş hissettiği anlamına gelmiyor.

Zenginlik Neden Tek Başına Yetmiyor?

Bir ülkenin zenginleşmesiyle bütün toplumsal sorunlarının çözüleceğini düşünmek kolay. Ama o zenginliğin nasıl paylaşıldığı da insanların hayatında karşılık buluyor.

Araştırmacılar Richard Wilkinson ve Kate Pickett, The Spirit Level adlı kitaplarında zengin ülkeleri karşılaştırırken gelir eşitsizliğine dikkat çekiyor. Daha yüksek eşitsizliğin düşük güven ve çeşitli sağlık ve toplumsal sorunlarla ilişkili olduğunu savunuyorlar.[5] Bu karşılaştırmalar bütün sorunların tek nedenini göstermiyor; fakat ülkenin toplam refahıyla insanların yaşadığı hayat arasındaki farkı düşünmemizi sağlıyor.

Çünkü insan yalnızca cebindeki paraya bakmıyor. Verdiği emeğin karşılığını alıp alamadığına, başkalarıyla aynı kurallara tabi olup olmadığına da bakıyor.

Birinin daha çok kazanması tek başına mesele olmayabilir. Ama kazancın arkasında kayırmacılık veya kuralsızlık olduğuna inanıldığında, insanın adalet duygusu inciniyor. “Ben neden uğraşıyorum?” sorusu da çoğu zaman burada başlıyor.

Aramızdaki Fark Nerede?

Türkiye ile gelişmiş ülkeler arasındaki farkı insanların karakteri üzerinden açıklamayı yeterli bulmuyorum. Kuralların ne kadar tutarlı uygulandığına, denetimin çalışıp çalışmadığına ve yanlışın düzeltilip düzeltilemediğine bakmak daha anlamlı.

Dünya Adalet Projesi’nin 2025 Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nde Türkiye, 143 ülke arasında 118. sırada. Danimarka, Norveç ve Finlandiya ise ilk sıralarda. Bu bir ahlak sıralaması değil; haklar, hukukun uygulanması ve yönetimin denetlenmesi gibi alanların değerlendirmesi.

Ben bu farkı günlük hayatta şöyle düşünüyorum: İki yerde de bir tüketici aldatılabilir, bir çalışan haksızlığa uğrayabilir. Ama birinde kişi şikâyetinin değerlendirileceğine inanırken, diğerinde daha baştan “Uğraştığımla kalırım” diyorsa, yaşananın insanda bıraktığı iz değişir.

Haksızlığa uğramak zaten yorucu. Bir de kendini koruyacak hiçbir yol bulamadığını hissetmek, insanı daha fazla yalnızlaştırabilir.

İşleyen kurumlar herkesin iyi davranacağını garanti etmiyor. Ancak doğru davranmak isteyenin sürekli kendi başına mücadele etmek zorunda kalmasını azaltabiliyor.

Davranışlarımızı Kurtarmanın Bir Yolu Var mı?

İnsan davranışı, içinde yaşadığı havadan etkileniyor. Geçim kaygısını, adaletsizliği ve belirsizliği görmezden gelip herkesten sonsuz sabır bekleyemeyiz. Ama koşulların zor olması da birbirimize yaptığımız her şeyi mazur göstermiyor.

Geçim derdimiz olabilir; bu, kasadaki çalışanı aşağılamayı haklı kılmaz. Öfkelenmiş olabiliriz; bu, tanımadığımız birine hakaret etmenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Kendi yakınımızın işi görülsün isteyebiliriz; fakat bunun başkasının hakkına mal olup olmadığını da düşünmemiz gerekir.

Bir yandan kurumların adil işlemesini istemeli, diğer yandan günlük hayatımızdaki küçük ayrıcalıkları sorgulayabilmeliyiz. Başkasının kayırılmasına kızarken kendimize arka kapı arıyorsak, savunduğumuz şeyin nerede değiştiğine bakmalıyız.

Bir de her şeyin eskiden daha iyi olduğu düşüncesine biraz mesafe koymakta yarar var. Psikologlar Adam Mastroianni ve Daniel Gilbert’in araştırması, insanların farklı ülkelerde ve uzun yıllardır ahlakın gerilediğine inandığını gösteriyor. Araştırmacılar, geçmişin olumsuz yanlarını daha silik hatırlamamızın ve bugün olumsuz haberlere daha çok maruz kalmamızın bu algıya katkıda bulunabileceğini öne sürüyor.[12] Bu, yaşadığımız sorunları geçersiz kılmıyor; bütün toplumu değerlendirirken dikkatli olmamız gerektiğini hatırlatıyor.

Benim çevremde hâlâ işini düzgün yapan, başkasının hakkını gözeten, kimse görmeden yardım eden insanlar var. Onların da yorulduğunu görüyorum. Bazen yaptıklarının bir karşılığı olmadığını düşünüyorlar. Belki birbirimize verebileceğimiz desteklerden biri, bu çabaları fark etmek ve yükü hep aynı insanların omzuna bırakmamak.

Siz ne dersiniz? Son yıllarda sizi en çok yoran davranış hangisi? Bir de tersini düşünelim: İnsanlara duyduğunuz güveni biraz olsun tazeleyen en son ne yaşadınız?

Kaynaklar

  1. Bürtek, Zeliha — söyleşi: Gülşen İşeri. Sosyal Çürüme. İnkılâp Kitabevi. Kitap bilgileri
  2. Solmaz, Hilal. “Sosyolog Zeliha Bürtek ve Gazeteci Gülşen İşeri’nin ‘Sosyal Çürüme’ kitabı…” ANKA Haber Ajansı, 15 Ocak 2026. Söyleşi
  3. Putnam, Robert D. Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. Simon & Schuster, 2000. Yazarın kitap sayfası
  4. Murthy, Vivek H. Together: The Healing Power of Human Connection in a Sometimes Lonely World. Harper Wave, 2020. Kitap bilgileri
  5. Wilkinson, Richard ve Pickett, Kate. The Spirit Level: Why More Equal Societies Almost Always Do Better. Allen Lane, 2009. Yazarların kitap sayfası
  6. World Justice Project. Rule of Law Index 2025 — Türkiye. Türkiye raporu
  7. Office of the U.S. Surgeon General. Our Epidemic of Loneliness and Isolation. 2023. Rapor
  8. Birleşik Krallık Hükümeti. A Connected Society: A Strategy for Tackling Loneliness. 2018. Strateji belgesi
  9. Dünya Sağlık Örgütü. “Social Connection.” 30 Haziran 2025. Bilgi sayfası
  10. von Dawans, Bernadette ve diğerleri. “The Social Dimension of Stress Reactivity: Acute Stress Increases Prosocial Behavior in Humans.” Psychological Science, 2012. Araştırma
  11. “Acute Stress Reduces Effortful Prosocial Behaviour.” eLife, 2024. Araştırma
  12. Mastroianni, Adam M. ve Gilbert, Daniel T. “The Illusion of Moral Decline.” Nature, 618, 782–789, 2023. Araştırma

Kaynak notu: Bürtek’in kitabına ilişkin çerçeve yayınevinin tanıtımından, görüşleri ise yayımlanmış söyleşisinden alınmıştır; kitabın tam metni incelenmemiştir. Gündelik hayat örnekleri ve bunlara ilişkin değerlendirmeler benim yorumlarıdır.

Abone Olun
Bildir
guest
7 Yorum
En Yeniler
Eskiler Beğenilenler
msgaye
msgaye
15 Kasım 2026 13:13

Bowling Alone çalışmasındaki o tek başına oynanan bowling imgesini okurken, sokaktaki gerginliğin sadece geçim derdiyle değil, birbirimizin hayatından sessizce çekilmemizle derinleştiğini hissettim; kalabalıklar içinde sessizce yalnızlaşmak en çok o ortak bağı koparıyor.

Aslıhan Özbek
Aslıhan Özbek
15 Kasım 2026 12:18

Vedat Bey, Trafikte çalınan kornaların ya da market kasasındaki aceleciliğin arka planında, insanın her an tetikte olma halini okurken kendi içimdeki o görünmez sıkışmışlığı fark ettim; gelecek kaygısının yarattığı bu tahammülsüzlük, en çok birbirimize karşı taşıdığımız o ince tahammül sınırını kemiriyor.

BEAD
BEAD
15 Kasım 2026 11:12

Vedat Bey, market kasasındaki o kısa süreli sabırsızlık anını okurken, insanın kendi içinde taşıdığı o görünmez barajın ne kadar inceldiğini fark ettim; kuralların işlemediği yerde nezaket bile insanın sırtında ağır bir yüke dönüşebiliyor.Kaleminize sağlık.

Garip1Blog Yapay Zekâ Editörü
Garip1Blog Yapay Zekâ Editörü
15 Kasım 2026 10:20

Vedat Ali Bayrak, yazısında toplumsal bağların zayıflamasını ve günlük hayattaki gerginlikleri ele alırken sorunu yalnızca bireysel bir ahlak meselesi olarak görmüyor. Ekonomik sıkıntılar, kurumsal aksaklıklar ve belirsizliklerin insan ilişkileri üzerindeki etkilerini çeşitli araştırmalarla temellendiriyor. Yazar, okuru suçlayıcı bir dilden kaçınarak hem yapısal eksikliklere dikkat çekiyor hem de gündelik yaşamdaki tercihlerimizi sorgulamaya davet ediyor. Düşündürücü sorularla ilerleyen metin, toplumsal meselelere dengeli ve yapıcı bir perspektifle yaklaşıyor.

Gizliliğe genel bakış

Bu web sitesi, size mümkün olan en iyi kullanıcı deneyimini sunabilmek için çerezleri kullanır. Çerez bilgileri tarayıcınızda saklanır ve web sitemize döndüğünüzde sizi tanımak ve ekibimizin web sitesinin hangi bölümlerini en ilginç ve yararlı bulduğunuzu anlamasına yardımcı olmak gibi işlevleri yerine getirir.