Birinin söylediği tek bir sözden karakteri hakkında fikir sahibi olabiliyoruz. Alışkanlıklarını beğenmediğimiz birini kolayca eleştirebiliyor, bizim gibi düşünmeyen birinin neden farklı düşündüğünü anlamaya çalışmadan onu belirli bir kalıba yerleştirebiliyoruz.
Olduğumuz Gibi Kabul Görmek

Başkalarının beklentileriyle kendi benliğimiz arasında sıkışan insan üzerine
İnsan, hayatının ne kadarını gerçekten kendisi olarak yaşıyor, ne kadarını başkalarının beklentilerine göre şekillendiriyor, hiç düşündünüz mü?
Çocukluğumuzdan itibaren neyin doğru, neyin yanlış olduğunu öğreniyoruz. Nasıl davranmamız, neleri söylememiz, hangi durumlarda susmamız gerektiği öğretiliyor bize. Önce ailemiz, sonra öğretmenlerimiz, arkadaşlarımız, içinde yaşadığımız toplum… Her biri, farkında olarak ya da olmayarak, nasıl bir insan olmamız gerektiğine dair bir şeyler söylüyor.
Elbette birlikte yaşayabilmenin birtakım kuralları, toplumsal hayatın da ortak değerleri var. Bunların varlığını sorgulamıyorum. Benim üzerinde durmak istediğim, bu kuralların ve beklentilerin insanın kendi benliğiyle kurduğu ilişkiyi nasıl etkilediği.
Acaba kabul görmek için kendimizden ne kadar ödün veriyoruz? Daha da önemlisi, başkalarından da aynı ödünleri vermelerini mi bekliyoruz?
Bu sorular üzerinde düşünürken hümanist psikolojinin önemli isimlerinden Carl Rogers’ın Koşulsuz Olumlu Kabul kavramıyla karşılaştım.
Rogers’a göre insanın psikolojik gelişiminde, yargılanmadan ve belirli şartlara bağlı olmadan kabul görmesi önemli bir yer tutuyormuş. Burada söz konusu olan, insanın her düşüncesinin doğru, her davranışının haklı bulunması değilmiş. Kişinin, bütün eksiklikleriyle, hatalarıyla ve farklılıklarıyla insan olarak değerli görülmesiymiş.
İlk bakışta oldukça basit geliyor kulağa. Oysa günlük hayatımıza dönüp baktığımızda, bunu ne kadar başarabiliyoruz, emin değilim.
Kabul Görmenin Görünmeyen Şartları
Bir çocuğun davranışlarını düşünelim.
Derslerinde başarılı olduğunda övülen, büyüklerinin sözünü dinlediğinde takdir edilen, beklentileri karşılamadığında ise sevgiden veya ilgiden mahrum bırakılan bir çocuk, zamanla kabul görmenin bazı şartları olduğuna inanabilir, inanıyor da.
Elbette her takdirin ya da eleştirinin böyle bir sonucu olacağını söylemek mümkün değil. Ancak Rogers’ın Değer Koşulları adını verdiği kavram, özellikle kabulün kişinin davranışlarına bağlandığı durumları açıklıyormuş.
Çocuk, zamanla kendi isteklerinden önce başkalarının kendisinden ne beklediğini düşünmeye başlayabiliyormuş. Kızgınlığını göstermemeyi, üzüntüsünü saklamayı, bazen istemediği hâlde kabul etmeyi öğrenebiliyormuş.
Çünkü kendisi gibi davranmanın, başkalarının gözündeki değerini azaltabileceğinden korkabiliyormuş.
Böyle başlayan bir alışkanlığın yetişkinlikte de devam etmesi mümkün.
Ailemizle konuşurken başka, arkadaşlarımızın yanında başka, iş yerinde başka biri gibi davranabiliyoruz. Bazen bunu ortamın gerektirdiği nezaket ve uyum nedeniyle yapıyoruz. Bazen de gerçek düşüncelerimizi açıklarsak kabul görmeyeceğimizden endişe ettiğimiz için.
İnsanın farklı ortamlarda farklı davranması tek başına bir sorun değil elbette. Asıl düşündürücü olan, bu farklılıkların zamanla kendi duygularımıza yabancılaşmamıza yol açıp açmadığı.
Kendimiz Olmak Neden Bu Kadar Zor?
Rogers’ın yaklaşımında dikkatimi çeken bir başka kavram da benlik uyumsuzluğu oldu.
İnsanın kendisini nasıl gördüğüyle gerçekte yaşadığı deneyimler arasında bir uyumsuzluk oluşabiliyormuş. Özellikle başkalarının beklentileri, kişinin kendisi hakkında oluşturduğu düşünceleri etkilediğinde bu çatışma daha belirgin hâle gelebiliyormuş.
Bir insan düşünün.
Hayatı boyunca güçlü olması gerektiğine inanmış. Üzüntüsünü göstermemiş, yardım istemekten kaçınmış, çevresindekilerin gözünde hep ayakta duran kişi olmaya çalışmış.
Oysa zaman zaman yoruluyor, korkuyor, kendisini çaresiz hissediyor. Fakat bu duyguların, kendisi hakkında oluşturduğu güçlü insan görüntüsüyle bağdaşmadığını düşünüyor.
Belki de en çok ihtiyaç duyduğu anlarda bile kimseye bir şey söyleyemiyor.
Burada insanın kendisine karşı ne kadar dürüst olabildiği sorusu çıkıyor karşımıza.
Başkalarının bizi nasıl gördüğüne o kadar önem veriyor olabilir miyiz ki sonunda kendimizi de onların gözünden değerlendirmeye başlıyoruz?
Rogers’ın düşünceleri, insanın kendi yaşantılarını inkâr etmek ya da bastırmak yerine onları fark edebilmesinin psikolojik gelişim açısından önemli olduğunu düşündürüyor.
Sanırım bu noktada kabul edilme ihtiyacının yalnızca başkalarıyla değil, insanın kendisiyle kurduğu ilişkiyle de bağlantılı olduğunu görüyoruz.
Çünkü insan bazen en sert yargıcı kendisi olabiliyor.
Anlamak, Hak Vermek Değildir
Günlük hayatımızda insanların davranışları hakkında ne kadar çabuk karar verdiğimizi fark ediyor musunuz?
Birinin söylediği tek bir sözden karakteri hakkında fikir sahibi olabiliyoruz. Alışkanlıklarını beğenmediğimiz birini kolayca eleştirebiliyor, bizim gibi düşünmeyen birinin neden farklı düşündüğünü anlamaya çalışmadan onu belirli bir kalıba yerleştirebiliyoruz.
Üstelik bütün bunları zaman zaman açık sözlülük, dürüstlük veya doğruculuk olarak da tanımlayabiliyoruz.
Oysa bir insan hakkında düşüncemizi açıkça söylemekle, onu yeterince tanımadan kişiliği hakkında hüküm vermek aynı şey olmasa gerek.
Rogers’ın yaklaşımında empati, koşulsuz olumlu kabul ve içtenlik birbirini tamamlayan üç önemli tutum olarak ele alınıyormuş.
Empati, karşımızdaki insanın yaşadıklarını onun bakış açısından anlamaya çalışmayı gerektiriyormuş. Koşulsuz olumlu kabul ise bu insanın değerini, bizim beklentilerimizi karşılayıp karşılamamasına bağlamamayı ifade ediyormuş.
Burada özellikle üzerinde durmak istediğim bir ayrım var.
Bir insanın neden öfkelendiğini anlamaya çalışmak, onun öfkeyle söylediği kırıcı sözleri haklı bulmak değildir. Birinin geçmişte yaşadığı zorlukları anlamak, bugün başkalarına verdiği zararları görmezden gelmek anlamına gelmez.
Aynı şekilde, bir insanın düşüncelerine saygı duymak için o düşüncelere katılmak zorunda da değiliz.
Belki de birbirimizi anlamakta zorlanmamızın nedenlerinden biri, anlamakla onaylamayı birbirine karıştırmamızdır.
Karşımızdaki insanı anlamaya çalıştığımızda onun haklı olduğunu kabul etmiş sayılacağımızı düşünüyor olabiliriz. Bu yüzden dinlemek yerine savunmaya geçiyor, anlamaya çalışmak yerine kendi doğrularımızı anlatmayı tercih ediyoruz.
Sonunda iki insan konuşuyor ama birbirini ne kadar duyuyor, orası belirsiz kalıyor.
Herkesin Bizim Gibi Olmasını Neden İstiyoruz?
İnsan ilişkilerinde dikkatimi çeken bir başka durum da farklılıklara gösterdiğimiz tahammül.
Hepimiz kendimize özgü düşüncelerimiz, alışkanlıklarımız ve hayata bakış açımız olduğunu söylüyoruz. Özgürlükten, bireysellikten, insanların kendi kararlarını verebilmesinden söz ediyoruz.
Fakat aynı özgürlüğü başkalarına tanımakta bazen zorlanabiliyoruz.
Çocuklarımızın bizim doğru bulduğumuz hayatı yaşamalarını istiyoruz. Arkadaşlarımızın olaylara bizim baktığımız yerden bakmasını bekliyoruz. Birlikte olduğumuz insanların alışkanlıklarının, düşüncelerinin ve tercihlerinin bizimkilerle uyumlu olmasını arzuluyoruz.
Farklılıklar belirginleştiğinde ise çoğu zaman karşımızdaki insanın değişmesi gerektiğini düşünüyoruz.
Elbette ilişkilerde ortak değerler, karşılıklı beklentiler ve uyum arayışı doğal. Her farklılığı kabul etmek ya da her insanla yakın ilişki kurmak zorunda değiliz.
Ancak burada kendimize sorabileceğimiz bir soru var.
Karşımızdaki insanın davranışından gerçekten zarar gördüğümüz için mi değişmesini istiyoruz, yoksa yalnızca bizim alıştığımız biçimde davranmadığı için mi?
Bu ikisi arasında önemli bir fark olduğunu düşünüyorum.
Rogers’ın koşulsuz olumlu kabul anlayışı, özellikle bu ayrımı düşünmek açısından anlamlı geliyor bana. Bir insanın farklılığını kabul etmek, onunla aynı hayatı paylaşmak zorunda olduğumuz anlamına gelmiyormuş. Onu kendi beklentilerimize göre şekillendirmeden de insan olarak değerli görebilirmişiz.
Belki de başkalarının bizim gibi olmamasını kabullenmek, kendi doğrularımızdan vazgeçmek değil, onların herkes için tek doğru olmayabileceğini fark etmektir.
Kabul Etmek, Katlanmak mıdır?
Koşulsuz kabul kavramını ilk duyduğumda benim de aklıma gelen sorulardan biri buydu.
Bir insanı olduğu gibi kabul etmek, onun bütün davranışlarına katlanmak anlamına mı geliyor? Rogers’ın yaklaşımında böyle bir zorunluluk bulunmuyormuş. Bir insanın değerini kabul etmekle, davranışlarını onaylamak birbirinden farklı şeylermiş.
Bizi sürekli küçümseyen, sınırlarımızı ihlal eden ya da zarar veren bir insanın davranışlarını kabul etmek zorunda değiliz. Onun da kendine özgü duyguları, düşünceleri ve yaşantıları olduğunu kabul edebilir, buna rağmen aramıza mesafe koyabiliriz.
Hatta bazı durumlarda ilişkiyi sonlandırmayı da seçebiliriz.
Çünkü karşımızdaki insanı anlamaya çalışırken kendimizi yok saymamız gerekmiyor.
Bu ayrımın özellikle önemli olduğunu düşünüyorum. Günümüzde anlayışlı olmakla her şeye tahammül etmek, hoşgörülü olmakla susmak, empati kurmakla kendi ihtiyaçlarını geri plana atmak zaman zaman birbirine karıştırılıyor.
Oysa başkalarının varlığına saygı göstermek kadar kendi sınırlarımızı korumak da önemli olsa gerek.
Değişim, Kabul Görmekle Başlayabilir mi?
Rogers’ın düşüncelerinde beni en çok etkileyen noktalardan biri de değişimle kabul arasındaki ilişki oldu.
Genellikle bir insanın değişmesini istiyorsak ona eksiklerini gösterme, yanlışlarını anlatma, nasıl davranması gerektiğini söyleme eğilimindeyiz.
Bunu bazen iyi niyetle yapıyoruz. Yardım etmek, yol göstermek, daha iyi olmasını sağlamak istediğimizi düşünüyoruz.
Fakat sürekli eleştirilen bir insanın kendisini savunmaya başlaması da mümkün.
Rogers’ın yaklaşımına göre kişi, yargılanma korkusunun azaldığı ve kabul gördüğünü hissettiği bir ortamda kendi duygularını ve davranışlarını daha açık biçimde değerlendirebiliyormuş. Böyle bir ortam, değişim ve gelişim için elverişli koşullar oluşturabiliyormuş.
Burada ilginç bir çelişki var gibi görünüyor.
Bir insanı değiştirmeye çalışmaktan vazgeçtiğimizde, onun kendi isteğiyle değişebilmesine daha fazla alan açıyor olabilir miyiz?
Elbette herkesin kabul gördüğünde değişeceğini söyleyemeyiz. Değişim, kişinin kendi farkındalığına, koşullarına ve tercihlerine de bağlı.
Yine de sürekli nasıl olmamız gerektiğinin söylendiği bir ortamla, kendimizi rahatça ifade edebildiğimiz bir ortamın üzerimizde aynı etkiyi yaratmayacağını tahmin etmek zor değil.
Peki, Biz Kendimizi Kabul Ediyor muyuz?
Başkalarının bizi kabul etmesini istiyoruz. Anlaşılmak, dinlenmek, düşüncelerimize saygı duyulmasını bekliyoruz.
Peki, bütün bunları kendimize ne kadar gösterebiliyoruz?
Geçmişte yaptığımız hatalarla barışabiliyor muyuz? Yanlış kararlarımızı, başarısızlıklarımızı, korkularımızı kendimize karşı bir suçlama aracına dönüştürmeden değerlendirebiliyor muyuz?
Yoksa başkalarının bize yönelttiği beklentileri zamanla içselleştirip kendi üzerimizde sürdürmeye mi başlıyoruz?
Rogers’ın yaklaşımından hareketle düşündüğümde, insanın kendisini kabul etmesinin kusurlarını inkâr etmek anlamına gelmediğini anlıyorum.
Belki de kendimizi kabul etmek, yanlışlarımızı görebilmek ama bütün varlığımızı o yanlışlardan ibaret saymamaktır.
Başarısız olduğumuzda değersizleşmediğimizi, korktuğumuzda güçsüz bir insana dönüşmediğimizi, başkalarından farklı düşündüğümüzde mutlaka yanlış yapmış olmayacağımızı fark edebilmektir.
Bunları söylemek kolay, uygulamak ise sanırım o kadar kolay değil.
Çünkü yıllarca başkalarının değerlendirmeleriyle şekillenmiş bir insanın, bir gün bütün o seslerden uzaklaşıp kendi sesini duyması zaman alabilir.
Olduğumuz Gibi Var Olabilmek
Carl Rogers’ın koşulsuz olumlu kabul anlayışını okudukça, konunun yalnızca psikoterapiyle sınırlı kalmayacak kadar düşündürücü olduğunu hissettim.
Birbirimizi ne kadar dinlediğimiz, farklılıklarımızı nasıl karşıladığımız, insanları hangi ölçütlerle değerlendirdiğimiz ve kendimize nasıl davrandığımız üzerine yeniden düşünmemize yardımcı olabilir.
Elbette Rogers’ın bu kavramı öncelikle terapötik ilişki bağlamında geliştirdiğini unutmamak gerekiyor. Aileye, arkadaşlıklara, iş hayatına ve toplumsal ilişkilere dair yaptığımız yorumlar ise bu düşüncelerden hareketle oluşturduğumuz daha geniş değerlendirmeler.
Yine de günlük hayatımızda karşılığı olduğunu düşünüyorum.
Bir insanı tanımak zaman istiyor. Onun geçmişini, yaşadıklarını, korkularını, hayattan beklentilerini anlamak ise yalnızca dinlemeyi değil, kendi önyargılarımızı da fark etmeyi gerektiriyor.
Belki de bu yüzden insanları oldukları gibi kabul etmek, düşündüğümüzden daha zor.
Çünkü karşımızdaki insanın farklılığıyla karşılaştığımızda yalnızca onu değil, kendi doğrularımızı da sorgulamak durumunda kalabiliyoruz.
Yazının başında sorduğum soruya yeniden dönmek istiyorum.
Hayatımızın ne kadarını gerçekten kendimiz olarak yaşıyoruz?
Bu sorunun herkes için geçerli tek bir cevabı olduğunu sanmıyorum. Ancak insanın kendisi olabilmek için sürekli başkalarının onayını araması, üzerinde düşünmeye değer bir durum.
Belki de önce başkalarını bizim istediğimiz kişilere dönüştürme çabasını biraz azaltmamız gerekiyor. Ardından kendimize de aynı anlayışla yaklaşmayı deneyebiliriz.
Çünkü bir insanı kabul etmek, onun bizim gibi olmasını istemekten vazgeçebilmekle başlayabilir.
Ve belki de insanın kendisiyle kurduğu en sağlıklı ilişki, olmak istediği kişiye dönüşmeye çalışırken bugün olduğu kişiyi de bütünüyle reddetmemesinden geçiyordur.
Kaynak ve kuramsal çerçeve
- Carl R. Rogers (1957). The Necessary and Sufficient Conditions of Therapeutic Personality Change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103.
- Carl R. Rogers (1959). A Theory of Therapy, Personality, and Interpersonal Relationships, as Developed in the Client-Centered Framework. Psychology: A Study of a Science, Vol. 3.
- Carl R. Rogers (1961). On Becoming a Person: A Therapist’s View of Psychotherapy.
Bu yazı, Carl Rogers’ın kişi merkezli yaklaşımından hareketle hazırlanmış kişisel bir değerlendirmedir. Psikolojik kavramlara ilişkin açıklamalar Rogers’ın kuramsal görüşlerine dayanırken, gündelik hayat ve toplumsal ilişkiler üzerine yapılan yorumlar benim düşünce ve değerlendirmelerimi yansıtmaktadır.







Vedat Bey, otosansür insanın hayat boyu taşıdığı zırhı kendi elleriyle cilalamasından başka bir şey değil. Kaleminiz hep böyle içten yazsın.
Rogers’ın teorisinden bahsettiğiniz o bölüm, insanın kendisiyle kurduğu sert mahkemeyi çok net yüzüme vurdu; zihnimdeki bütün o gizli kıstasları sorguladım.
Vedat Bey, Rogers’ın teorisini güncel hayatın koşturmacası içine bu kadar net oturtmanız çok etkileyici. Toplumun biçtiği rolleri taşımaktan kendi sesini duyamaz hale gelen insanın o sessiz çaresizliğini okurken, insanın kendine yabancılaşmasının ne kadar sinsi bir süreç olduğunu fark ettim. Savunmaya geçmeden sadece dinleyebilmek, başkalarından önce insanın kendi içindeki o katı yargı duvarını yıkabilmesiyle başlıyor.
Yine farkındalığımızın arttığı güzel bir yazı olmuş Vedat Bey elinize emeğinize sağlık
Vedat Ali Bayrak Olduğumuz Gibi Kabul Görmek adlı yazısında toplumsal beklentilerin benliğimiz üzerindeki etkilerini ve Carl Rogers’ın koşulsuz olumlu kabul kavramını sade bir dille ele alıyor. Yazı, anlamak ile onaylamayı karıştırmamak gerektiğine odaklanarak okura farklı bir perspektif sunuyor. Akıcı bir anlatımla ilerleyen metin, bireyin hem başkalarıyla hem de kendi iç dünyasıyla kurduğu bağı sorgulayan dengeli ve düşündürücü bir çerçeve çizmeyi başarıyor.