Bir 10 Kasım sabahı, saat dokuzu beş geçe sirenler çaldığında yine duruyoruz. Hayatım boyunca hiç görmediğim bir insanı bu kadar derinden sevebilmek, bu kadar özleyebilmek hâlâ tarifini zor bulduğum bir duygu. Adının geçtiği her yerde, içimde bir yerlerin sızlamaması, gözlerimin nemlenmemesi mümkün olmuyor.

Bu ülkede yaşayan hepimizin Mustafa Kemal Atatürk’e ödenmesi mümkün olmayan bir borcu var. Bağımsız bir Cumhuriyet’te nefes alabilmeyi, kendi geleceğimize kendimiz karar verebilmeyi ve her şeyin bittiği sanıldığı o en karanlık anda bile yeniden başlayabileceğimize inanmayı ona borçluyuz. Fakat memleketin ortak çıkarını kendi çıkarının önüne koymanın her geçen gün daha da zorlaştığı bugünlerde, onun o keskin ileri görüşüne her zamankinden çok daha fazla ihtiyacımız var.

Bugün Beyaz Zambaklar Ülkesinde üzerine yeniden düşünmek istememin sebebi tam olarak bu. Ne zaman bu kitabın adı geçse, hemen ardından Atatürk’ün onun okullarda okutulmasını özellikle istediği hatırlatılır. Peki, Atatürk o sayfalarda, Grigory Petrov’un anlattığı Finlandiya’da kendi memleketi için ne gördü de bu kitabın okutulmasını istedi?

Petrov’un Finlandiya’sında öğretmenin işi sınıfın kapısından çıkınca bitmiyor. Hekimin, öğretmenin, aydının bildikleri; ancak o topraklarda yaşayan insanların hayatını iyileştirdiği ölçüde gerçek bir değer kazanıyor. Kitabı yeniden okurken aklıma ister istemez uzun savaşlardan yorgun düşmüş, yeniden ayağa kalkmaya çalışan o ilk Anadolu günleri geldi. Yeni bir devlet kuruyorsun. Okullar açacak, sağlık hizmetini memleketin en ücra köşelerine taşıyacaksın. İyi de, bütün bu hayati işleri kim sırtlayacak? Bir binanın cephesine kocaman bir kurum adı asmak kolay; ama içerideki işi bilen, o sorumluluğun altından kalkabilecek insanı yetiştirmek uzun yıllar alıyor.

Temmuz 1921’de, Ankara’da Maarif Kongresi toplandığında dışarıda savaş bütün şiddetiyle sürerken Atatürk, o cehennemin ortasında bile öğretmenlerle bir araya gelip memleketin eğitimini konuşmanın öneminin farkındaydı. Sanırım Petrov’un kitabıyla kurduğumuz o asıl gizli köprü burada beliyor. Atatürk’ün yıllar önce önüne koyduğu o büyük mesele, başka bir coğrafyanın hikâyesinde yankılanıyordu: Bağımsızlığını tırnaklarıyla kazaran bir memleket, onu sonsuza dek yaşatacak insanları nasıl yetiştirecekti?

Aradan yıllar geçti. Biz bugün artık o sorunun bir de acı devamını sormak zorundayız: Yetiştirdiğimiz o insana şimdi ne yapıyoruz?

Cumhuriyet’in ilk yıllarına bakarken her görevin en ehil insana verildiğini varsaymak büyük bir kolaycılık olur elbette. Ama bugünlere nasıl evrildiğimizi anlamak için de tek bir tarihe bakmak yetmiyor. Bence her şey, bir yöneticinin “Bu işi kim en iyi yapar?” sorusunu bir kenara bırakıp “Kiminle daha rahat çalışırım?” diye sormaya başladığı o kırılma noktasında kirleniyor. Çünkü işini gerçekten bilen insan bazen can sıkar. Bir kararın mantığını sorar, önüne gelen evrakı gözü kapalı imzalamaz, gerektiğinde “Efendim, bu iş böyle yapılmaz” deme cesaretini gösterir. Yönetici her itirazı şahsına yapılmış bir saldırı sayıyorsa, bir süre sonra makam odasında hep aynı yankıyı duymaya başlar: “Haklısınız efendim.”

İşte o odada söylenmeyen her doğru sözün, verilmeyen her hakiki kararın bedelini dışarıdaki insanlar öder. Bir okulun bahçesindeki çocuklar, bir hastanenin acilindeki hastalar, bir belediyenin kapısında hizmet bekleyen o insanlar… Liyakatsizliğin bu ülkeye neye mal olduğunu anlamak için bazen atama haberlerine değil, o atamadan sonra kimin hangi kararı imzaladığına bakmak yeter aslında.

Bir de madalyonun bize, sıradan insana bakan yüzü var. Başkasının yakını bir yere getirildiğinde köpürüyor, öfkeleniyoruz. Ama kendi yakınımızın başı sıkıştığında ya da bir işi düştüğünde hemen telefon rehberini karıştırıp kimi arayabileceğimizin hesabını yapıyoruz. Üstelik bunu çoğu zaman bir haksızlık olarak bile görmüyoruz; “Çocuk o kadar okudu, bir zahmet biz de elimizi uzatalım” diyoruz. O sırada aynı masayı hak eden, belki o işi on kat daha iyi yapabilecek bir başka gencin kapının önünde boynu bükük beklediği aklımızın ucundan bile geçmiyor.

Yıllarca dişini tırnağına takıp okumuş bir genç, kendisinden çok daha zayıf ama arkası çok daha kalın birinin bir koltuğa oturtulduğunu gördüğünde ne hissediyor? İçinde ne ölüyor? Ertesi gün belki şansını bir kez daha dener. Belki bir sonrakini de… Ama bir gün gelir, o da oturup “Ben bu meslekte daha iyi olmak için ne okumalıyım?” diye sormayı bırakır. Yerine “Acaba hangi dayıyı arasam?” demeye başlar. Bana kalırsa memleketin en büyük kaybı, en derin yarası, o gencin bu iki soru arasında sıkışıp kaldığı o kuyu dibidir.

Bugün Beyaz Zambaklar Ülkesinde’yi yeniden açıp okuduğumda, aklım en çok oraya takılıyor. Savaşın en kızıl günlerinde bile bu toprağın yetişmiş insana olan açlığını gören o büyük vizyona sahibiz. Biz ise kendi ellerimizle yetiştirdiğimiz o pırıl pırıl insanın bilgisinden yararlanmak bir yana, sırf doğru soyadını ya da kartviziti taşımıyor diye ona nefes alacak alan bile tanımıyoruz.

Bugün saat dokuzu beş geçe Atatürk’ü yine sonsuz bir özlem ve minnetle anacağım; ruhu şad, makamı cennet olsun.

Sonra gözlerimi kapatıp, o mermi seslerinin altında öğretmenlerle oturup bu ülkenin yarınını hayal eden o adamı düşüneceğim. O çocuklara, bizlere duyduğu o koskoca güvenin hakkını bugün gerçekten verebiliyor muyuz? Bilmiyorum. Fakat liyakat sadece bir idari tercih değil, bu ülkenin geleceğine karşı işlenen en temel sorumluluktur. O yüzden bu sorunun gerçek cevabı, yarın bir makama kimi getireceğimizde değil; o makamı hak etmeyene verirken aynaya bakıp bakamayacağımızda gizlidir.

Ve asıl mesele şuradadır: Bu işi en iyi kim yapar?